Жүсіпбек Аймауытовтың психологиядағы мұралары 9 сынып

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

Ақтөбе облысы

СЕКЦИЯ: ЭТНОМӘДЕНИЕТ

Тақырыбы:

ЖҮСІПБЕК АЙМАУЫТОВТЫҢ

ПСИХОЛОГИЯ

ҒЫЛЫМЫНДАҒЫ МҰРАЛАРЫ

ЖҮСІПБЕК АЙМАУЫТОВТЫҢ

ПСИХОЛОГИЯ

ҒЫЛЫМЫНДАҒЫ МҰРАЛАРЫ

Авторлары: Серикова Аружан, Орынбасаров Жандос

Ақтөбе қаласы, №2 ЖОББМГ, 9 «Ә» класс оқушылары

Жетекшілері:

Бурибаев Даурен Еркингалиулы

Ақтөбе қаласы, №2 ЖОББМГ педагог-психологы

Картбаева Баршагуль Отановна

№2 ЖОББМГ қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі

2017 жыл

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ............................................................................................................3

І ТАРАУ. Ж.Аймауытов – қазақтың ғылыми психологиясының іргетасын қалаушы..................................................................................................4

І.1. ХХ ғасырдың басындағы классикалық психология және оны қазақ жанына бейімдеген Ж.Аймауытовтың ұстанымдары............................................................................................................4

І.2. Ж.Аймауытов және педагогикалық психологияның жалпы мәселелері.................................................................................................................9

І.3. Ұлттық психология – қазақи тәлім-тәрбиенің

өзегі...............................................................................................................12

ІІ ТАРАУ. Ж.Аймауытовтың тәлім-тәрбие саласындағы еңбектерінің психологиялық ерекшеліктері..............................................................................15

2.1. Оқыту, білімдендіру – шәкірт жанын қалыптастыратын қозғаушы күш..........................................................................................................................15

2.2. Мінезді қалыптастыру – тәрбиенің басты

мәселесі........................................................................................................16

2.3. Ұстаз – бала жанының тамыршысы....................................................18

ІІІ ТАРАУ. Ж.Аймауытов және жантану ғылымының әдіснамалық мәселелері...............................................................................................................19

3.1. “Психология” кітабының қысқаша мазмұны.....................................19

3.2. Ж.Аймауытов – ұлттық психологиялық терминдерді тұңғыш жүйелеуші...............................................................................................................22

Қорытынды..................................................................................................24

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі...............................................................25

Кіріспе

Жүсіпбек Аймауытовтың психологиялық мұралары телегей-теңіздей дүние. Бұл қазақ топырағында өте сирек кездесетін құбылыс, өйткені мыңдаған жылдар бойына рухани мұрасы жалғасып келе жатқан халыққа ғылыми психологияның найзағайдай жарқ ете қалуы заңды да болатын. Ата-бабаларымыз сонау есте жоқ ерте замандардан бастап бізге жан дүниесінің қыры мен сыры туралы мол мұра қалдырғаны белгілі. Олар арнайы психологиялық трактаттар жазбаса да, ауыз әдебиеті арқылы халықтық психологияның кейбір сындарлы мәселелерінен келер ұрпаққа зор мұра қалдырған. Олар ақын-жыраулардың толғауларында, мақал-мәтелдерде, лиро-эпос жырларда, жұмбақтар мен айтыстарда, термелер мен шежірелерде ұшан-теңіз. Сондықтан осы ғасырдың алғашқы ширегінде психологиядан арнайы ғылыми еңбектер жазып, оқу құралын шығарған Ж.Аймауытовтың кездейсоқ бейне емес екені өзінен-өзі айқын. Оның еңбегі бүкіл түркі халықтарында белгілі жүйемен, ғылыми сатармен жарық көрген тұңғыш еңбек. Ж.Аймауытов “Психологиясының” тақырыбы да сан алуан. Ол өзінің туған халқына психологияның жалпы мәселелерімен қатар, оның сол кездегі жеке салалары: педагогикалық немесе тәлім-тәрбиелік психология мен ұлттық (этностық) психология, сондай-ақ осы ғылымның

Зерттеу мақсаты:

Ж.Аймауытовтың психологиялық мұраларының қазіргі кезеңдегі маңызын айқындап, жантану ғылымына қосқан үлесін ашып көрсету;

Зерттеу болжамы:

Ж.Аймауытов еңбектеріндегі ұлттық психология, педагогикалық психологияның негіздерін біз-оқушылар меңгерсек, бізге мамандық таңдауға бағыт алуда бағыт береді;

Зерттеу міндеті:

Ж.Аймауытовтың психологиялық мұраларындағы қазақ жұртына, жастарға айтылған ақыл-кеңестерді зерттеп білу;

І ТАРАУ. Ж.АЙМАУЫТОВ – ҚАЗАҚТЫҢ ҒЫЛЫМИ ПСИХОЛОГИЯСЫНЫҢ ІРГЕТАСЫН ҚАЛАУШЫ.

І.1. ХХ ғасырдың басындағы классикалық психология және оны қазақ жанына бейімдеген Ж.Аймауытовтың ұстанымдары.

Ж.Аймауытов ғұмыр кешкен кезең бүкіл әлемдік психологияның үлкен дағдарысқа ұшыраған кезі еді. ХХ ғасырдың 10-30 жылдарына дейін психологияның методологиялық (әдіснамалық) тұғыры айқындала қоймаған, осы тұйықтан қалай шығудың бағыт-бағдары бұлыңғыр болған тұс еді. Бұл кезеңде батыс психологиясында, сондай-ақ дамудың даңғыл жолыына түскен АҚШ-та, Германия, Франция, Англия елдерінде қалыптасқан психологиялық жүелерді Ж.Аймауытов өзінше тұжырымдап, жалпы психологияның сол кездегі өзекті мәселелерін қазақ өмірінен алған дәйекті деректермен өзінше тұжырымдайды. Ж.Аймауытов өз туындыларын жазуда батыста және орыс елінде жарық көрген психологиялық еңбектердің, оқулықтардың, оқу құралдарының қайсысына жүгінген жөн деген мәселеге орай біз соңғы кезге дейін онша анықтала қоймаған бір мәселенің бетін ашып отырмыз. Ол – орыстың атақты психолгтарының бірі, қазан төңкерісінен кейін іле-шала психологиялық аренада тұңғыш көрінген атақты Л.С.Выготскиймен бірге психологияның жаңа ғылыми негіздерін құруға ат салысқан П.П.Блонский (1884-1941) еңбектері Ж.Аймауытовтың психологиялық оқу құралын жазуға арқау болғаны байқалады. Біз орыс ғалымдарының П.П.Блонский туралы жазған бірнеше кандидаттық диссертац

Ол “Ғылыми психология очерктері” дейтін еңбегінде марксизмді, оның диалектикалық материализмін басшылыққа алуды көздегенмен, сол кездегі америка психологиясының, оның ішінде бихевиоризмнің негізін салған Джон Уотсонның (1878-1958) қағидаларынан алысқа бара алмағаны байқалады. Ал біздің ғұлама ғалымымыздың осынау еңбектерінен Дж.Уотсонның методологиялық қағидалары ерекше көрініп тұр.

П.П.Блонскийдің басты ұстанымы – психологияның бүкіл тірі организмге қатысы бар ғылым екенін дәлелдеуі. Оның пікірінше, психология – мінез-құлықты, оның сыртқы көріністерін зертеумен айналысуы тиіс. Бұндай түсінік Дж.Уотсон түйіндеген американдық бихевиористік бағыттың әсері екеніне дау жоқ. П.П.Блонский көзқарасының американдық бихевиоризмнен айырмашылығы – оның адамның жан дүниесін зерттеуде генетикалық принципті, жан дүниесінің тарихи даму жолвн зерттеу қажеттігі туралы айтқандары еді. Бұл адам психологиясын жануарлар психологиясымен ортақ деп қарайтын бихевиористік түсініктен өзгешелеу, яғни психологияның биологиялық жақтарымен қатар, әлеуметтік астарлары да бар, сондықтан ол әлеуметтік ғылымға да қатысты деген қағиданы да жақтайды. Осы жайт Блонскийдің негізгі методологиялық бағыт-бағдарын көрсетеді. Ж.Аймауытов болса, Дж.Уотсонға сілтеме жасағанымен, сайып келгенде Блонскийдің жоғарыда айтылған қағидаларына сүйеніп, одан оншама алысқа аттамайды. Ж.Аймауытовтың психологиялық еңбектерін талдауға алғанымызда, оның осы идеяны басшылыққа алғанын есте ұстаған абзал. Нақты деректер келтірейік.

Ж.Аймауытов өз “Психологиясының” “Тәжрибелік психология” дейтін параграфында былай деп түйіндейді: “Қазіргі психологияның көпшілігінде білімге сүйенген негіз жоқ. Құрғақ сөз, құрғақ жорамал, құрғақ ой екені айқын көрінеді. XVII ғасырда ағылшынның тәжрибелі философы Локк осы жайтты айтқан еді. Жанның не екенін табам деп, тіршілігімізді сездіріп тұрған себеп қандай екенін зерттеймін деп машақаттанбаймын, бұл жалдаптық… XVIII ғасырда Шотландия данышпаны Юм жан тақырыбындағы ұғымдарды өлтіре сынаған. Юм ашық айтқан: “Жанды субстанция деу қиялдың туғызып алғаны. Өзімнің “мен” деп жүрген затым, не нәрсе екен деп, өзіме-өзім үңіліп, тереңдесем, қашан болса да “мен” деген бір бүтін нәрсені таба алмаймын. Дәйім бөлшек-бөлшек түрлі түйсіктерге тап боламыз; “мен” дегенім тұтас нәрсе емес, мәселен, жылылықтың, жарықтың, жақсы көру, жек көрудің, мейірленудің, қайғы шегудің, тағы сондай сезімдердің түйсігі, тез қозғалып тұратын түрлі құбылыстардың шумағы тәрізді бірдеңе болып шығады. Біздің жанымызды неше алуан, сансыз бернелер көрініп өтетін киноленталармен салыстыруға болады. Сөйтіп, біздің “мен” деп жүргеніміз дәйім өзгеріп отыратын бірдеңе. Бірінен соң бірі келіп отырған үзілмейтін құбылыста

Ж.Аймауытов бұдан соң жан туралы XVIII ғасырдың ұлы философы Канттың пікірлеріне тоқталады. Мәселен, Кант жан зат емес, рух, ажалсыз субстанция дейтін психологияның барлық дәлелдерін жалған деп түсінген. Оның пікірінше, өз бетімен өмір сүретін жан болуы керек. Кант жанды психология зерттеп, ақиқатына жету керек деген пікір дұрыс емес дейді.

Ж.Аймауытов ХІХ ғасырдың соңғы жылдарында өмір сүрген батыс психологы Лангенің жан туралы пікірлеріне де тоқталады. Лангенің айтуынша, пәннің атын оны зерттейтін затымен шатастыруға болмайды. Бірінен-бірі айрылып, жіктелмеген сансыз құбылыстарды бір сөзбен атау үшін бұрыннан келе жатқан психология деген атты аламыз. Бүгінгі пәннің қоятын қатаң шарттары ол заманда мәлім болмаған. Бұрынғы психологияның қарайтын мәселесі (заты) бұл күнде өзгерді. Бірақ пәннің заты өзгергені себепті, атын да алып тастаймыз десек, онымыз тым солақайлық, ұшқарылық болады. Автор Лангенің пікірін де психологияға байланысты пікір деп есептейді де, кей жағдайда біздің де өз кітабымызды психология деп атауымызға болатынын, бірақ психологияның жансыз пән екені дәйім есімізде тұру керек дейді. Ал психология жансыз, орысша айтсақ “психология без души”, ол Дж.Уотсонның, одан кейін орыс психологы П.П.Блонскийдің айтқан қағидаларының көшірмесі іспеттес. Ж.Аймауытовтың пікірінше, “жан” сөзі тәжрибелік психологияда көп ұшырасатын ұғым. Ол психология жан қуаттары, сана туралы, жан құбылыстары туралы сөйлейтін пән деген сөз эксперименттік психологияда көп жолығады дейді. Автор “бұл ненің салдары?” – деп сұрақ қойып, оғ

Біз П.П.Блонскийдің еңбектеріне, оның “Ғылыми психология очерктеріне” (еңбек Мәскеуден “П.П.блонскийдің психологиялық еңбектері” деген атпен 1964 жылы шыққан) көз жіберсек, оның 41-ші бетінде мынадай пікір бар: “Мы должны создать психологию без души, мы должны создать ее без явлений или способности души и без сознания”. Қазақ ғалымы Ж.Аймауытов Блонскийдің осы пікірін былайша жалғастырады: “… психологияны сана туралы пән деп айту дұрыс емес. Неге десеңіз, сана деген сөзбен айтады, кейде сана деген сөздің астында бір болмыс, факт жатыр. Бір нәрсені болмыс деп алсақ, онда жоқ деп отырған жанды екінші сана деген сөзбен түсін бояп айтқан боламыз. Сананы ойлау мәнісінде алсақ, ол білу қабілеті деген ұғымға тура келеді. Білу қабілеті жан қабілетінің бір тарауы ғана. Олай болса, сана туралы пән психологияның біраз бөлімін ғана баяндайтын пән болып қалады. Бұрынғы психологтар адамның ең жоғарғы қабілеті – ақыл деп айтқан. Психология сана туралы пән деген мағына ілкі психология кітаптарынан қалған сарқыншақ”. Міне, Ж.Аймауытов да Блонскийдің пікірін өзінше қайталап отыр. Қазақ ғалымы сана туралы пән деушілер ескі құрғақ даналық психологияны алдымызға тартып отыр деп түйіндейді. Ж.Аймауытов

Ж.Аймауытов эксперименттік психологияны сынап, Блонский қағидаларына сүйенгенді мақұлдайды. Ол жан деген ұғымның орнына сана, жан қабілеттерін, жан құбылыстарын алуды дұрыс санамайды. Ол американың атақты психологы Джеймстің пікірімен санасады. Джеймс те сол Дж.Уотсон бихевиоризмінің кейбір жеріне келіспегенімен, соның төңірегінен табылатын ғалым еді. Джеймс психологиясының мәселелері жөнінде былай дейді: “Субстанция ойдан шығарылған нәрсе. Бірақ деректі затта болатын ой дегеніміз нәрсе не заттан жасалса, ол да сол заттан жасалуы керек.” Джеймс те Уотсон айтқандай, психология жансыз болу керек дейді. Ал сонда жансыз болғанда, психология нені зерттейді. Олардың пікірінше, психология адамның санасын емес, мінез-құлқын, яғни мінез-құлықтың сырттан байқалатын реакцияларын, атап айтсақ, қолдың, аяқтың, дененің, организмнің қозғалыстарын, оның тағы басқа әртүрлі көріністерін зертейтін ғылым. Ал жан деген құрғақ дерексіз ұғым дейтін пікірді бұлардың екеуі де қуаттайды. Ж.Аймауытов өз еңбегінің әдіснамалық мәселелерге арналған таруына “Психология тірі заттардың қылығы туралы” деген параграфты енгізеді, соны бүкіл кітаптың өн бойында басшылыққа алады. Ол тірі заттар мен жәндіктердің өлі зат

Психолог үшін қылықтың қандай жағдайда пайда болып, оның қалайша көрінетінін, қалайша өзгеріске түсіп отыратынын білу ең басты нәрсе. Аймауытұлы кітабының өн бойынан адам қылығын зерттеу мәселесі үлкен орын алады. Автор бұл жерде Дж.Уотсонның мінез-құлық туралы пікірлерін қуаттағанымен, одан бөлектеу тұжырым жасайды. Оның пікірінше, адам өздігінен жеке өмір сүре алмайды, біздің тіршілігіміз көптеген адамдармен, қоғаммен байланысты. Бұл Аймауытовтың психика жөніндегі Уотсоннан бөлектеу тұжырымы. Өйткені, Уотсон жалпы әлеуметтік, қоғамдық мәселе, сана дегенді күн тәртібінен шығарып тастаған ғой. Уотсон қимыл-қозғалыс адамда болсын, жәндікте болсын, ірілі-уақты жан-жануарларда болсын, психология үшін негізгі зерттеу объектісі десе, Аймауытұлы бұл жерде, Блонский айтқандай, адамдардың басқалармен байланыста болатынын, адамның қоғамға тәуелділігін, адамның басқалармен ылғи араласып жүретінін ерекше атап өтеді. Аймауытұлы адам басқалармен араласқанда, олардың мінез-қылығын жақсы білетін болса, тұрмыста бұдан көп пайда табар еді дейді. Ол, сондай-ақ сыртқы ортаның әсерімен адамдардың қылығы біртіндеп өзгеріп отыратынын айтады. Мұндай жағдайда басқаларға әсер ету, ықпал жүргізу де оңайырақ