9 сынып қазақ тілінен тіл және жазу мәдениеті

Бекітемін: ӘБ жетекшісі А.М.Калиева

Әдістемелік тақырыбым: АКТ мүмкіндіктерін қолдану арқылы оқушылардың лексикалық қорын дамыту

САБАҚ: 3-4

Мектеп: Петропавл қ. ХББ НЗМ

Күні: 24-29.09.2018

Мұғалімнің аты-жөні: Е.К.Едрисов, Ж.К.Канафина, А.Б.Камырова

Сынып: 9 Т2

Қатысқан оқушылар саны:

Қатыспағандар:

Сабақтың тақырыбы

2-бөлім: Тіл және жазу мәдениеті

Осы сабақ арқылы жүзеге асатын оқу мақсаттары

9.О2. Публицистикалық стильдің (мақала, қысқа очерк) тілдік ерекшеліктері арқылы мәтіндердің жанрын анықтау.

9.Ж1.Мәтіндердің жанрлық және стильдік ерекшелігін сақтап, шағын пікір жазу.

Сабақтың мақсаттары

Мәтіннің ерекшеліктерін анықтау;

Пікір жазу.

Бағалау критерийлері

Мәтіннің ерекшеліктерін анықтай алады;

Пікір жаза алады

Құндылықтар

Оқушылар топтық жұмыс арқылы бір-бірін құрметтеуге, ынтымақтастыққа үйренеді.

АҚТ қолдануы

Сабақ барысында слайдтар көрсету арқылы сабақ меңгеріледі. Ақпаратты визуалды қабылдауға дағдыланады.

Тілдік мақсаттар

Лексика-грамматикалық минимум:

Нақыл, өсиет, шешендік, түркі, пәлсапа

Кілттік дағды

Сыни тұрғыдан ойлау

Осыған дейін меңгерілген білім

Пікір не екенін біледі

Жоспар

Жоспарланатын уақыт

Жоспар бойынша орындалуы тиіс іс-әрекеттер

Дереккөздер

Сабақтың басы

2 минут

Оқу мақсаты мен бағалау критерийлері таныстырылады.

Сабақтың ортасы

20 минут

13 мин

Топтық жұмыс.

Оқушылар 3 топқа бөлінеді.

Әр топқа тақырыптары өзге мәтіндер таратылады.

Топтар төмендегі талапқа сай мәтінмен жұмыс жүргізеді.

Мазмұны мен мақсаты:

Мәтіннің тақырыбы мен мазмұны қандай?

Мәтіннің мақсаты не? (Қызықтыру ма, әлде хабарлау ма, ой бөлісу ма, пікір алмасу ма?)

Мәтін қандай аудиторияға арналған.

Мәтіндегі ой субъективті ме әлде объективті ме?

Мәтін қашан жазылған деп ойлайсыңдар?

Синтаксис:

Сөйлемдер күрделі, ұзақ және түсініксіз болды ма?

Сөйлемдердің мағынасын түсінуге көп ойлану қажет болды ма?

Автордың сөйлемдерді күрделі не жеңіл етіп қолдануының себебі неде?

Топтар өздеріне тиесілі мәтіннің барлық ерекшелігімен өзге топтарды таныстырады.

1-мәтін

Сөз мәдениеті, тіл мәдениеті

Адамдардың бір-бірімен қарым-қатынас құралдарының ішіндегі өмірде кең қолданылатыны және аса маңыздысы – тіл. Сондықтан адамдар арасындағы қатынас мәдениеті туралы айта отырып, сөз мәдениетіне соқпай кету мүмкін емес.

Сөз мәдениеті, біріншіден, ауызекі тіл мәдениеті және жазба тіл мәдениеті болып екіге бөлінеді.

Ауызекі сөйлеу тілінің де жазба тілінің де бастау негізі – белгілі бір ұлттың дәстүрімен сабақтасқан жалпы халықтың тілі. Ауызекі сөйлесу кезінде жеке адамдар өзінің мінез – құлқын көрсетеді. Сондықтан да сөйлеу, сөйлесе білу өнер, мәдениеттіліктің белгісі. Тілдік норманың жүйесін толық сақтайтын жазба тіл. Соның ішінде жазба әдеби тіл. Жазба әдеби тіл – жазу арқылы бнлгілі жүйеге түскен жазу дәстүрі мен әр түрлі жазба әдебиетінің негізінде қалыптасқан, тұрақты нормалары, стильдік – жанрлық тармақтары бар тілдің түрі.

Екіншіден, сөз мәдениеті сөзді дұрыс қолдану (сөз дұрыстығы) және сөзді бедерлі жұмсау (сөз шеберлігі) деген екі сатыдан тұрады.

Сөз дұрыстығы қәзіргі әдеби тілдің жұртшылық таныған, үлгі түтқан нормасын ұстану дегенді білдірсе, сөз шеберлігі тек нормаға тән дұрыстықты ғана білдірмейді, сонымен қатар алуан түрлі тілдік амал-тәсілдерінің ішінен мағына, стильдік жағынан аса дәл, ұтымды түрін талғау дегенге негізделеді. Бұл жерде сөзге дұрыс не бұрыс деген баға берілмейді. Сөз “дәлірек”, “айқынырақ” деп бағаланады.

Тіл анық болмас, ой анық емес деген сөз. Тіл – ойдың айнасы. Тілдегі сауатсыздық – адамның жалпы сауатсыздығының, мәдениеті төмендігінің көрінісі, рухани байлығының әлсіздігі.

http://testent.ru/publ/studenty/kazak_tili_sabagi/s_z_m_denieti_til_m_denieti/3-1-0-709

2-мәтін

БАҚ-тағы сөйлеу мен жазу мәдениеті қай деңгейде?

«Соңғы жылдары қазақ тілінде сөйлеу мен жазу мәдениеті бұзылды, бұған бұқаралық ақпарат құралдары ықпал етіп отыр, әсіресе, телеарналардағы диалектілер мен варваризмдерден аяқ алып жүре алмайтын болдық».

Астанада өткен «Тіл мәдениеті: сөйлеу және жазу» тақырыбындағы дөңгелек үстелде жоғарыдағыдай пікір айтылды. Әрине, бұл пікірмен келіспегендер де табылды. Астана қаласы Тілдерді дамыту басқармасы ұйымдастырған отырыста осы қазақ тілінде сөйлеу мәдениетін қалай көтереміз деген сұрақтың жауабы берілгендей болды. Біз бүгін аталған басқосуда сөз алған белгілі ғалымдар мен қаламгерлердің пікірлерін ұсынуды жөн көрдік.

Сұлтан ОРАЗАЛИН, жазушы, қоғам қайраткері:

– Қазақ тілі қажеттілік болса ғана өмір сүреді. Сондықтан бұған әр қазақ үлес қосуы керек. Мысалы, менің қолымнан келетіні, баламды, немеремді қазақ етіп тәрбиелеу, ағайындарыммен қазақша сөйлесу.

Қазақтың саны көбеймей, тілі өспейді, қазақты көбейтудің екі-ақ жолы бар, бірі – оралмандарды көбейту, екіншісі – қазақ әйелдерінің баланы көп тууы үшін жағдай жасау. Екінші дүниежүзілік соғыстан соң Сталин «Батыр ана» мәртебесін енгізді, түсік жасатқандарды 25 жылға соттайтын тәртіп енгізді, бойдақ салығын төлеттірді, аз уақытта соғыста қаза болған 20 млн адамның орны толды. Біз де қазақтардың санын көбейтсек, қазақша сөйлейтіндер көбейеді. Бүгіндері еліміздегі қазақтар халықтың 65 пайызын құрап отыр, соның 35 пайызы қазақ тілінде іс жүргізе ала ма? Заман – күштінікі, демек, тіл де күштінікі, бір кезде Германия мықты болды, бүкіл Еуропа, АҚШ, КСРО неміс тілін үйренді, ал енді АҚШ күшейді, әлемнің 70 пайызы ағылшынша сөйлейді. Халық неғұрлым көп болса, тіл оралады. Тіл оралса, сапа да көтеріледі, сөйлеу мәдениеті де дамиды, Майқы биден басталатын шешендер институты қазақ тілінің байлығына бір дәлел, қазақ тілін қолданатындар көбейсе, сол байлыққа бас сұқпай кетпейді.

3-мәтін

Қазақ шешендік өнері

Ғасырлар тоғысындағы алаш жұрты тарихына көз жіберер болсақ, көненің көзі болып сап алтындай сақталып жеткен, ата-дәстүріміздің қаймағы бұзылмай бүгінгі XXI ғасырдағы ұрпағымен қауышуы зор қуаныш, мол бақыт емес пе? Ақ білектің күшімен, ақ найзаның ұшымен жауын қансыратқан қас батыр бахһадүрлеріміз шаршы топта бір елдің, бір ұлттың намысын қорғаған сөз таласына түсетін шешендеріміздің болғанын біріміз білсек, біріміз білмейміз.

Қазақ шешендік өнері "түмен сөздің түбі бір, түп атасы Майқы би" деп Майқы би мен Аяз биден бастау алады. Шешендік сөздер сұлу сөзбен өрілген поэзиямен қоса ой тұңғыйығының терең түкпірінен қайнап шыққан тас бұлақтай таңданарлық философиялық тұжырымдар.

Шешендік сөздер белгілі бір ұйқаспен, ырғақпен айтылып өз тыңдаушысы досына айтар нақты пікірді дұшпанына қатал зілділігімен көңілі күпті жанға медеу берсе, қас батырға ұран болатындай шапқанын қиып түсіретін алмас қылышай өткір болып келеді. Шешендік сөз жиын топтың алдында ауызша сөйлеп, белгілі бір істің шешімін табу болып табылады. Қасындағы адамдарға әсер етіп, құлақ құрышын қандыруды айтамыз.