Ғибратты ғұмыр тақырыбындағы әдістемелік мақала

ҒИБРАТТЫ ҒҰМЫР

Л.К.Домбаева, «Мұрын жырау Сеңгірбекұлы атындағы

Маңғыстау жоғары педагогикалық колледжі» МКҚК

қазақ тілі мен әдебиеті пәні оқытушысы

Адам тағдыры. Азамат жолы. Өмір дариясының арнасын бұзып, ағысын бұра тартқан ауыспақ заманның ащы дәмін тата жүріп, құрдымның тұңғиығына батып кетпеген, қайта сол аласапыранның ақжал толқынына ілесіп аман қалған пенденің тағылымды пешенесі. Алмағайып астан-кестеннің алакеуім ақ тұманында адасып қалмай, оның не бір бұралаң-бұрылыстарында тығырыққа қамалмай, даңғылға қарай жөн таба білген азамат жолы.

Бәйкен Әшімұлы өзінің өмірбаянын былай деп еске алады: «Мен 1917 жылдың тамыз айында мал баққан жартылай көшпелі қазақ ауылында, орташа ғана ауқаты бар Жақып баласы Әшім деген кісінің отбасында дүниеге келіппін. Тамыз айы қазақ ауылының қан жайлауда малын күйлендіріп, маңайдағы ағайын-туғанмен аралас-құралас болып, сауық-сайранды күн кешетін бір алаңсыз кезеңі болса керек. Әсіресе біздің өңірде жаздың қысқа таңында алтыбақанда шырқалған Ақан әні бүкіл жайлаудың сәні болып, әр адамның көкірегінде жаңғырып жатар еді».

Жергілікті ел өмірін көңіл көзімен жіті көре білген Бәйкен Әшімұлы қиялында даусыз бір шындық бар. Ол – осы өңірді, оның туып-өскен мекенді өлкесін мәңгі өлмейтін әсем әнімен де, еркіндікті аңсаған, әсемдікке құмартқан жұртының серілік сәнімен де көркейтіп өткен ұлы Ақанның ел есінде сақталып, жалғастырылып келе жатқан әншілік, серілік дәстүрі еді. Әсіресе оның ата салтымен қанына сіңген атбегілік үрдісі болатын.

Сол кезде Ақанның атбегілік өнерін мирас еткен бұл өңірдің жас серілерінің бірі ретінде ел аузына ілінген жігіт Әшім еді.

- Құлагерден кейінгі тәуір жылқы баласын іздесең Жақыптың Әшіміне бар, - деген сөзді әркімнің-ақ аузынан естуге болатын. Айтса айтқандай, шаруасы шағын ғана шаңырақтың күнкөрісіне шақталған бірер үйірдің сыртындағы санаулы қылқұйрық шетінен сәйгүлік болып шығатын. Жорғасы мен жүйрігі де, сүліктей сылаңдаған мақпал қарасы мен аламанның алдын бермейтін тарлан бозы да соның ішінен табылатын.

Тұңғыш нәрестесі дүниеге келген қуанышының құрметіне сол сәйгүліктердің екеу-үшеуін алдына салып, Әшекең бір күні Саумалкөлдің базарына тартты. Арадағы күншілік жерді астындағы жирен қасқаның жедел аяғымен мерзімді мезгілде жүріп өткен пысық жігіт бабындағы жылқыларын ойлаған бағасына оңай өткізді де, қоржынының екі басын базарлыққа толтырып алып, кері қайтты. Сонда үйдегі жас босанған жары мен жөргектегі сәбиіне арнаған пұлынан басқа қаладан әкелген тосын хабары да бар еді.

- Қызық бар, - деді ол алдынан шыққан ауылдас ағайындарына, - қаладан естіп келдім: патшаның тағы құлапты. Күні кеше шіркеуіне барғанда соның амандығын тілейтін мұжықтар енді «еркіндік» деп еліріп отыр. «Бұдан былай заман өзгереді» деп өзеурейді шетінен.

Қаладан елегізіп қайтқан қағылез жігіт жаңалығын осылай ақтара салды да, сәл ойланып қалып, көкейіндегі тағы бір ойын суыртпақтап шығарды.

- Менің Бәйкенім сол жаңа заманның төлбасы болады, әлі көрерсіңдер, - деп көтеріле сөйледі. Өзі ойламаған осы сөзді айтуын айтып қалса да, тосындығына сәл тосылып тұрып, ішінен: «аузыма құдай салған шығар» деп топшылады. Бірақ ойының қалай іске асарын Әшекең ойланып үлгерген жоқ. Одан арғы жалғасын Бәйкен өз естелігінде былай сабақтайды.

«Мен туған жылан жылы дәл сондай көңіл көркі болды ма, болмады ма, - ол арасы маған анық емес. Бірақ әйтеуір сол жылдың аяғы біздің үйге бір қаралы қайғыны ала келіпті. Мен алты айға толар-толмастан ат құлағында ойнап жүрген жігіт – менің әкем кенеттен қайтыс болады. Сөйтіп мен туған әкемді көре алмай қалыппын».

Бұл күнде өзі талай балаға әке, ата болып, елге аға атанған кісінің де өз әкесінің дидарын көре алмауы, әрине, өкінішті. Бірақ, «жетім қозы тас бауыр, маңырар да отығар» дейтін халық мақалында ащы өмірдің шындығы бар. Арыстай азамат мезгілсіз дүниеден өткенімен құла төбел ауыл тірлігі тоқталып қалмаған. Жылы толып, асы берілгеннен кейін, жөргегінде баласы бар жас әйелді ағайындары әмеңгерлік жолымен қайын інісі Қабдолла деген жігітке қосады.

«Мен ес білгенде, біздің үйдің иесі сол Қабдолла ағам еді», - деп еске алады Бәйкен Әшімұлы. Одан кейінгі есте қалғаны – бір шоқ қызыл қайыңның бауырында шашырай орналасқан шағын ғана ауыл.

Баяғыда әкесі ат үстінде тұрып: «балам ел ағасы болар ма» деп ырым еткен нәресте жеті жасқа жетті. Енді молданың алдын көріп, тіл сындыратын уақыт болды. Соны ойлаған Қабдолла ағасы мұны қолынан жетектеп, ауылдағы Нұғыман пірәдардың үйіне ертіп келді.

- Молдеке, мына бала сізге аманат. Сүйегі біздікі болғанда, еті – өзіңіздікі. Әйтеуір мұсылмандыққа бір қаратып берсеңіз болады, - деді ағатайы қабағы түксиген сәлделі қарттың алдында қалбалақтап.

Содан былай қарай екі жыл бойы молдекеңнің алдында шарт жүгініп отырып, асты-үстінде нүктесі көп болғанмен, иректері бір-біріне ұқсас хадимнің қиын қаріптерін қинала жүріп игергендей болды.

Бұл кезде ауыл тұрмысына бірсыпыра жаңалық кірген. Баяғыда «заман өзгереді» деп Саумалкөлдің орыстары айтқан сөз расқа шықты ма, әйтеуір соны леп сезіледі. Жоғары жақтан уәкіл дейтін бір адамдар келе…