Қазақстан тарихы бойынша ежелгі дәуірден қазіргі кезеңге дейін

Қазақстан тарихы: БИЛ, НЗМ, АОҰГ, Дарын, СТГ, ҰБТ – ға дайындық оқулығы

« бекітемін «

«Эврикум» оқу орталығы тарих пәнінің мұғалімі, « Nur Otan « партиясының мүшесі.« Nur Otan « партиясы «Бірлік» БПҰ төрағасының көмекшісі. ҚР Жас Тарихшылар Қауымдастығының мүшесі: __________Баймағамбетов Ерлан Русланұлы

Тақырыптардың жоспары

Тақырыптар

Сағат саны

Мерзімі

Тарих пәні туралы1.1. Тарих ғылымы нені зерттейді?

Тарихтың қайнар көзі – деректер

Тарихи өлкетану дегеніміз не?

Адамды кім жаратты?

Тас, қола және темір дәуіріндегі Қазақстан

2.1. Палеолит және оның кезеңдері

2.2. Мезолит, неолит, энеолит

2.3. Қола дәуірі. Тұрғындарының қоғамдық, мәдени және шаруашылығы

2.4. Ежелгі дәуір адамдары

2.5. Ерте темір дәуірі

2.6. Сақтар. Сақ қоғамы, тұрмысы мен шаруашылығы

2.7. Сақтардың тәуелсіздік үшін күресі

2.8. Сақтардың мәдениеті (Қазақстан өңірлері: Шығ. Қазақстан, Оңт. Қазақстан және Жетісу өңірі, Орт. Қазақстан, Солт. Қазақстан

2.9. Қазақстан аумағындағы алғашқы мемлекеттік бірлестіктер: Үйсіндер мен қаңлылардың тарихы, деректер, қалыптасуы қоғамы, шаруашылығы мен тұрмысы

2.10. Ғұндар мен сарматтардың тарихы, деректер, қалыптасуы қоғамы, шаруашылығы мен тұрмысы

Ерте және дамыған орта ғасырлардағы Қазақстан3.1. Түрік қағанаты

Батыс және Шығыс түрік қағанаты

Түргеш және Қарлұқ қағанаты

Оғыз және қимақ қағанаты

Дамыған орта ғасырлардағы мемлекеттер: Қарахан мемлекеті

Наймандар, керейіттер, жалайырлар, қарақытайлар

Қыпшақ хандығы

Ұлы Жібек жолының қалыптасуы, тарихи маңызы, тармақтары мен Қазақстандағы сілемі

IX ғ. екінші жартысы мен XIII ғ. басындағы Қазақстан мәдениеті: қолөнер, сауда және шаруашылықтың дамуы. Сәулет өнері мен құрылыстың дамуы

Дін және мәдениет. Исламның таралуы. Ғылым мен білімнің дамуы

Моңғолдардың Қазақстан жерін жаулап алуы. Алтын және Ақ Орда

Моғолстан. Әмір Темірдің басқыншылық жорықтары

XIII – XV ғ. Ноғай Ордасы. Солт. Қазақстан және Батыс Сібір

Әбілқайыр хандығы (Өзбек хандығы)

XIV – XV ғ. Діни наным – сенімдер және сәулет өнері

«Қазақ» мен «Алаш» атауының шығуы

Қазақ хандығының құрылуы мен ішкі – сыртқы жағдайы. Қазақ хандығының әлсіреуі

Керей мен Жәнбек хандар

Қасым мен Хақназар хандар

Шығай, Тәуекел мен Есім хандар

Жәңгір мен Тәуке хандар

Сібір және Батыс Сібір хандығы

Қазақ – Орыс қатынастары. Жоңғар хандығымен қарым – қатынасы

XVI – XVII ғ. Қазақстанның мәдениеті мен шығармашылық дәстүрі

Ауыз әдебиеті, қазақ халқының тұрмыстық өмірі мен Ислам дінінің дамуы

Материалдық мәдениет қазыналары. XVI – XVII ғ. тарихи шығармалар

Орта ғасыр саяхатшылары мен зерттеушілері

Жаңа замандағы Қазақстан

4.1. XVIII ғ. бірінші ширегіндегі Қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы. Жоңғар шапқыншылығы. Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі. Қазақ – орыс қатынастары. Кіші жүздің Ресейге қосылуы. Қазақ – қалмақ қатынастары. XVIII ғ. ортасындағы Қазақ хандығы

4.2. Абылай хан билігі тұсындағы Қазақ хандығы. Қазақ батырлары мен билері

4.3. Е. Пугачев бастаған шаруалар көтерілісіе қатысуы. С. Датұлы бастаған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі

4.4. Бөкей хандығының құрылуы. Қазақтардың 1812 ж. Ресейдің Отан соғысына қатысуы. Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы. Ақмола бекінісінің салынуы.

4.5. Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған халық – азаттық көтерілісі. Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт – азаттық көтерілісі

4.6. Ұлы Жүздің Ресейге қосылуы. Қазақтардың ортаазиялық хандықтар мен патша үкіметіне қарсы көтерілістері

4.7. Қазақтардың XIX ғ. дәстүрлі шаруашылығы, мерекелері мен ұлттық ойындары. Әдет – ғұрпы мен салт – дәстүрлері. Қазақ әдебиеті мен мәдениеті

4.8. 1867 – 1868 жж. реформалар. 1860 – 1870 жж. қазақ халқының азаттық күресі. Қазақстанның экономикалық дамуы. Ұйғырлар мен дүнгендерді Жетісуға қоныс аударуы

4.9. 1905 – 1907 ж. революция. Қазақтардың петициялық қозғалысы

4.10. Ыбырай Алтынсарин, Шоқан Уәлиханов және Абай Құнанбайұлы

Қазіргі Қазақстан тарихы

5.1. 1916 ж. ұлт – азаттық қозғалыс. Жетісу мен Торғайдағы көтеріліс

5.2. 1917 ж. Ақпан және Қазан төңкерістері. Өлкеде Кеңес үкіметінің орнатылуы

5.3. 1918 – 1920 жж. Азамат соғысы жылдарындағы қазақ өлкесі. Әскери коммунизм саясаты. Қазақ АКСР – нің құрылуы. ЖЭС жылдарындағы Қазақстан. Индустрияландыру және ауыл шаруашылығын ұжымдастыру

5.4. 1937 – 1938 жылдардағы саяси қуғын-сүргін. 1941 – 1945 жж. ҰОС жылдарындағы Қазақстан. Соғыстың басталуы мен аяқталуы. Мәскеу, Ленинград, Сталинград шайқастары. Тың және тыңайған жерледі игеру

5.5. Қазақстанның мәдениеті (1920 – 1945 жж.). Тоқырау жылдарындағы Қазақстан

5.6. Тәуелсіз Қазақстан: КСРО – ның ыдырауы және ТМД – ның құрылуы. Қазақстан Республикасының тұңғыш президентін сайлау. Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Қазақстанның ішкі – сыртқы саясаты мен халықаралық байланысы

5.7. Қазақстанның ұлттық валютасы. Қазақстандағы саяси партиялар мен қоғамдық қозғалыстар. Қазақстандағы діни бірлестіктер. Қазақстан – 2030 бағдарламасы. Қазақстан – 2050 бағдарламасы

Тарих ғылымы нені зерттейді? Тарих (көне грек. ἱστορία —сұрастыру, зерттеу) — адамзат баласының өткенін зерттейтін қоғамдық ғылым. Тарихтың негізгі пәні ретінде - адам рухы қарастырылады, соған байланысты тарихтың мақсаты адамдарға тек өткенін ғана білгізу емес, рухани дүниесін қалыптастыру екенін айта кеткен жөн. Тарих - үздіксіз даму үстінде болатын ғылым. Өткенін білмей қазіргісі мен болашағын бағалау мүмкін емес, қоғамның дұрыс бағытта дамуы үшін азаматтардың тарихи сауаттылы мен белсенділігі орасан зор маңызға ие."Тарихсыз - халық жоқ" деген нақыл бекерге айтылмаса керек. Тарихи зерделеу арқылы тарихи сана, мәдениет, дәстүр, ұрпақтар сабақтастығы қалыптасады. Тарих болып жатқан оқиғаларды жан-жақты әрі тереңінен көре білу қасиетін дамытады және болашаққа дұрыс қадам жасауға жәрдемдеседі. Тарих сөзі көне грек тіліндегі "сұрастыру", зерттеу" ұғымынан пайда болған. Тарих оқиғалар мен фактілердің шынайылығын анықтау үшін қажет болды. Көне Рим тарихнамасында (қазіргі заманда тарихнама тарихты зерттейтін тарих ғылымының бір саласы) бұл сөз тану мақсатында емес, әңгімелеу мақсатында қолданылған. Кейіннен тарих деп барлық оқиға, факт, ойдан құрастырылған әңгімелерді айта бастады.

Тарихи деректер – адамның өткен өміріне қатысты әр түрлі деректер. Тарихи деректер: Ауызша және жазбаша,археологиялық,этнографиялық және антропологиялық дерек көздері болып бөлінеді.Ауызша деректерге-тарихи аңыздар,мифтік аңыздар,ертегілер,жұмбақтар жатады. Жазу қалыптасқаннан бастап жазбаша тарихи дерек қалыптасты. Жазбаша деректерге-патшалар мен әкімдердің заңдары,мемлекеттік және сауда құжаттары,әдеби шығармалар жатады. Археологиялық деректерге ежелгі адамның қолынан жасалған барлық заттар жатады. Олар: еңбек құралдары,қару-жарақтар,сәндік бұйымдар,ыдыс-аяқтар,баспана тұрақтары. Этнографиялық деректерге- әр халықтың өзіне тән мейрамы,жиын-тойы,тұрмысы,тұрмысы жатады. Антропологиялық деректерді-жерленген адам сүйектерін зерттеу арқылы анықтаймыз.

Тарихи өлкетану жалпы өлкетанудың бір саласы ретінде өзіндік тарихи пән болып табылады. Ол сондықтан екі ерекшелікке ие: 1) тарихи оқиғаларды жекешелей қарайды және 2) өзіндік жеке сала болып табылады. Бұл тарихи -өлкетану саласындағы әр түрлі бағыттар бойынша бөлінеді: танушылық, қайта қараушылық, бағалы-бағыттылығы, коммуникативтік. Туған өлкені зерттеу ерекше қанағаттандырлық алатын, қоғамдық ой-пікірді қалыптастыратын сала болып табылады. Жергілікті материалдар негізінде тарихи өлкетанудың тәрбиелік маңызы бар. Басты тәрбиелік дерек ретінде және оның механизмі ретінде жергілікті дәстүр болып табылады. Яғни ол әр түрлі себептермен зерттеушінің қызығушылығын туғызады. Өлкенің тарихы – бұл өте күрделі өлкетанушылық жұмысты талап етеді, жұмыстың көптігімен, уақыт кезеңінде де өте күрделі болып келеді. Өлкетануды зерттеудің негізі жергілікті жердің тарихы болып табылады. Өлкетанудың негізгі анықтамасы - әр елдің өзіндік жеке тарихы болып табылады. А.С.Барковтың берген ғылыми анықтамасы бойынша «Өлкетану бұл бірнеше ғылымның кешенді жиынтығы, әртүрлі әдістері мен мазмұнына қарамастан, барлық жиынтығы өлкенің тарихын жан-жақты қарастыруға бағытталады. Ғылыми пән ретінде өлкетану өзіні

Адамды кім жаратты? Ертедегі тайпалардың көпшілігі әртүрлі дала аңдары мен құстарды өздерінің түпкі ата-бабалары деп есептеген,соларға табынған.Оның сарқыншақтары әлі де бар мысалы үнділіктердің сиырды қасиетті деп табынуы. Ғылымда оны «тотемизм» дейді. Жаратушы туралы аңыздар. Қазақ халқында көне тотемдік сенімдер сақталған.Соның ішінде көкбөрі ерекше орын алады.Оларды бұрынғы заманда рудың иесі,қамқоршысы деп қатты сыйлаған. Түркі моңғол халықтары Тәңірді жаратушы, «бір тәңірі» деп ертеде құрметтеген. Оны «жаратқан ие» деп те,атаған тәңірдің мекені көк аспан деп есептеген. Жаңа замандағы адам туралы ілімдердің дамуы. XVIII-XIX ғасырларда Еуропада қалыптасқан ғылыми түсінік бойынша адам маймылдан жаратылған.Карл Линней мен Чарльз Дарвин өз зерттеулерінде адам маймылдан пайда болды деген пікір айтты. Ең алғашқы адамдардың маймылдардан айырмашылығы-тобыр болып өмір сүріп,олар сияқты ағашта емес,жерде мекендеген және төрт аяқпен емес,екі аяқпен жүрген.

Палеолит дәуірі

а) Ерте палеолит(б.з.д. 2 млн - 140 мыңжылдықтар). Ерте тас дәуірінде - адамдар тастан еңбек құралдарын жасап, аң аулап, терімшілікпен айналысты. Климат жылы және құрғақ болды. Сол кезде Қазақстан жерін мекендеген жануарлар: өзен көлдердің жағасында пілдер, мамонттар, бизондар, қарақұйрықтар, бөкендер, құландар, жылқылар, түйелер, таулы жерлерде аюлар, бұғылар, маралдар, тау ешкілер т.с.с. Қазақстан жеріндегі ежелгі адамның іздері ерте палеолит дәуіріндегі б.з.д. 800-140 мыңжылдықтарға сәйкес келеді. Алғашқы адамдар Қаратау (Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстары) жотасы мен Қарасу (Оңтүстік Қазақстан обл. Алғабас ауд.) тұрағында мекендеген. Ең көне тас құралдар Оңтүстік Қазақстаннан табылды. 1958 жылы Оңтүстік Қазақстанда тас ғасыры адамының тұрақтарын тапқан археолог ғалым Х.Алпысбаев болатын. Ерте палеолитке Шабақты, Бөріқазған тұрақтары жатады. Алғашқы адамдардың баспанасы тау үңгірлері, үңгіме қуыстар, тау шатқалдары т.б. Адамдар табиғаттың қаталдығына қарсы тұру үшін, бірігіп аң аулап тіршілік етті топтасып өмір сүрді. Олар пайдаланған тас құралдар мыналар: кварцит, обсидан, тақтас, шақпақ тас.

ә)Орта палеолит (б.з.д. 140-40 мыңжылдықтар).Орта палеолит дәуірі мустьер дәуірі деп аталды. Бұл дәуір ертедегі адамның одан әрі өсіп-дамуымен, мәдени дамуының жаңа кезеңге көтерілуімен ерекшеленеді. Орта палеолит дәуірінің адамдары неандерталдықтар деп аталды.Неандерталь адамының антропологиялық келбеті: мойыны қысқа келеді, тістері ірі болады, сөйлеу қаблеті толық қалыптаспаған. Негізгі кәсібі: аң аулау, терімшілік. Аңды қауым болып топтасып аулаған. Басты ерекшеліктерінің бірі-шақпақ тастан от шығаруды үйренді. Тас өңдеу әдісі жетілді. Еңбек құралдары, негізінен, нуклеустан жасалды. Бұл кезеңнің археологиялық ескерткіштері Оңтүстік Қазақстанның Топалы шатқалы мен Қызылрысбек тұрағынан табылған. Сондай-ақ, орта палеолитке Уәлиханов атындағы тұрақ жатады. Орта палеолитте діни наным-сенім қалыптаса бастады. Мәселен өлікті жерлегенде бір қырына жатқызып, аяғын бүгіп жерлеген. Климат суытып, тауларды мұз басты. Осы кезеңде Қазақстанда ауа райының суытуы өте ұзаққа созылған. Жылылықты жақсы көретін жануарлар қырыла бастады.

б) Кейінгі палеолит (б.з.д. 40-12 мыңжылдықтар).Бұл дәуірде адам баласы дамуындағы тағы бір жаңа кезең басталып, қазіргі адамға ұқсас адамдар қалыптасты. Бұл адамдарды «саналы адамдар» немесе «кроманьон» адамдары деп атайды. Бұл адамдардың антропологиялық белгілері: бастары сопақша, маңдайлары жазық, бойлары ұзын, денесін тік ұстап жүретін болған.

Негізгі кәсібі: аң аулау, терімшілік. Аулайтын аңдары: бұғы, марал, жылқы, мамонт. Теретін жеміс-жидектері: жабайы алма, алмұрт, сәбіз, саңырауқұлақ, жаңғақ т.б. Бұл дәуірде адамдардың топтасып өмір сүру нәтижесінде рулық қауым қалыптасты.…