Қазақтың қарабайыр есептері туралы математикалық жоба

Жоба авторы: Авдкерим Айдана

Ғылыми жетекшісі: Хагай Лена

Кіріспе

Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан халқының әл- ауқатын арттыру мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» атты Қазақстан халқына жолдауында «Білім беру саласының басты міндеті - 2010 жылға дейінгі білім беруді дамыту жөніндегі мемлекеттік бағдарламаны орындай отырып, осы саланы сапалы қызмет көрсету аясын кеңейту» деп атап көрсеткен болатын.

"Математика – ғылымдардың патшасы" деп ұлы ойшылдар айтқандай, бұл ғылым өте терең біліктер мен үлкен ізденушілікті талап етеді. Бірақ бұл ғылым өзінің қызығушылығымен қызықтыра түсетін жұмбақ тәрізді. Қиын жұмбақтың шешуін табу адамды қандай қанағаттану сезіміне бөлесе, қиын есептің шешуін тапқандығы, адамның сезімдері одан асып түспесе, кем болмайды.

Математика тарихына көз жүгірте отырып, оның ғалымдардың бос қиялының жемісі емес, тікелей өмірдің қажетілігінен туындаған ғылым екеніне көзін жете түседі. Мұны әсіресе қазақтың қара байыр есептерінен көруге болады. Мектеп математикасында тарихи мәліметтердің, оның ішінде қазақтың ертедегі есептерінің көп қолданылмауы өз зерттеуімізді, осы арнада жүргізуімізге түрткі болып, ғылыми жобаның тақырыбын «Қазақтың

Жұмыстың өзектілігі: Зерттеліп отырған жұмыс білім алуды жалғастыруға, қазақ педагогикасының математикалық біліміне негіз бола алады. Ғылыми-әдістемелік деңгейі:

Қазіргі өмірде әлеуметтік жағдайдың барлық салаларын жан - жақты зерттеу нәтижесінде жас өспірім ұрпақтың жан дүниесі сол негізде тәрбиелеу оның бойындағы оянбай жатқан қасиеттерді жандандыру - өмір талабы.

Зерттеудің кезеңдері: Зерттеу материалдарын жинақтау; Есептердің шешімдерін табу; Зерттеудің нәтижелерін қорытындылау. Зерттеудің материалдарын жинақтау барысында математикадан түрлі есеп жинақтары, мерзімді баспасөздерде жарияланып тұратын ежелгі есептер сараланды. Зерттеулердің екінші кезеңінде жинақталған математикалық есептердің ішінен зерттеуге қажетті мәліметтер сұрыпталды. Сұрыпталған есептердің шешімдері табылды. Зерттеу нәтижелері қағаз бетіне түсірілді. Зерттеудің барысында жинақтау, салыстыру, талдау (анализ) және синтез тәрізді зерттеу әдістері

Негізгі бөлім Қазақ халқының байырғы қара есептері

Халық есептерінің келелі бір мақсаты баланы жан-жақты тәрбиелеу болғандықтан, бір есеп түрліше шығарылуы мүмкін, сондай- ақ, ойлануға берілген сұрақтың түрліше жауабы болуы мүмкін.

Математика − барлық халыққа ортақ ғылым. Оның табысымен қазақ та, үңгіш те, орыс та, қырғыз да, неміс те, ағылшын да пайдалана алады, өйткені оның тілі әмбебап тіл. Олай болса қытайлықтардың танграмын, қазақтың күлшесін, моңғолдың шаршысын, ағылшынның жұмыртқасын, т. б., ойды орамды ететін болса, неге пайдаланбасқа. Олардың бәрі қарапайым ұғымдар: үшбұрыштарға, шаршыға, тік төртбұрышқа, еркін қиыққа келеді. Фигураны бірнеше қиыққа бөліп, қиықтар арқылы тұтас зат жасаумен қазақ баяғыдан айналысады. Онымен әл-Фараби де айналысқан. Құрақ көрпе, терме алаша тоқу, ою- өрнектеп киіз басу мен кілем тоқу, зергерлік бұйымдар жасаудың түп- төркіні математиканың жабулар теориясымен ұштасады. Жіпті әртүрлі байлау әдістерінің өзі топологиялық есептерге, Пенроузов өрнектерімен жалғасады. Ешбір қиық қалдырмай киіз басу, көрпе тігу қаншама білімділікті талап етеді. Ойлана келсе, математиканың қолданылмайтын жері кемде-кем. Қазақ математиканың өзін өмірден алған. Мәселен, түндіктен түскен күннің сәулесін пайдаланып, уықпен мезгілді анықтау, сол арқылы бие сауым өлшемін шығаруы, темірқазық бойынша бағдарды анықтау, т. т.

Кітаптарда есептер сыныптар бойынша топтастырылғанымен, олардың кейбіреуін бірнеше рет пайдалануға болады. Мәселен, үш пен төртті пайдаланып сан жаз десек, оны бастауыш сынып оқушылары 34, 43 десе, ондық бөлшекті білетін бала 3,4 не 4/3 деп мысал келтіруі мүмкін. Ал жоғары сынып оқушысы 34! деп жазса, оның бұл білімділігін ғана көрсетеді. Әрбір есеп шығарылып болғаннан кейін, жалпыланып отырылса пайдалырақ болады.

Қазақтың қай есебін алсақ та күрделі мақсат қояды. Міне, осы басты қағиданы мұғалім басшылыққа алғаны жөн.