Тыныс алу мен сөйлеуді түзетуге арналған әдістер

ДӘСТҮРЛІ ЕМЕС ӘДІСТЕРМЕН ПСИХИКАЛЫҚ ДАМУЫ ТЕЖЕЛГЕН БАЛАЛАРДЫҢ ТЫНЫС АЛУЫН ЖӘНЕ

СӨЙЛЕУ ӘРЕКЕТТЕРІН ТҮЗЕТУ

Тыныс алу – автоматты, рефлекторлы түрде өтетін аса маңызды физиологиялық үрдіс. Жүйке жүйесінің тыныстық орталығы арқылы жүзеге асатын тыныс алу үрдісі үш фазадан тұрады: тыныс шығару, үзіліс және тыныс. Олар үздіксіз және ритмикалық тұрғыда бірінен кейін бірі кезектен жүреді. Тыныстың алғашқы фазасы тыныс шығару болып табылады. Ағзаның қалыпты жұмысына қажет ауаның жаңа мөлшерін алу үшін тыныс алу жолдарында оған арнап орын босатып қою қажет, бұл тыныс шығару арқылы жүзеге асады.

Тыныс шығарудан кейін жүретін тыныстық үзіліс өтпелі бола отырып, тыныс шығарудың аяқталуы және импульстің тыныс алуды күтумен сипатталады. Үзіліс, тыныс алудың белсенді фазалары сонда маңызды болып табылады: ол өкпедегі газ алмасу мен ауа тазарудың тиімді болуын қамтамасыз ете отырып, оның жұмыс қабілетін жоғарылатады. Үзілістердің мөлшері физикалық жүк көлемі, жүйке жүйесінің жағдайы және басқа факторларға тәуелді. Сөйлеу тынысын дамытуда кинезотерапияның (қимыл - әрекет арқылы емдеу) элементтерінің бірі болып табылатын тыныс гимнастикасы маңызды рөл атқарады [1].

Дәстүрлі тыныс жаттығуларының мақсаты – алынатын және шығарылатын ауа көлемін көбейтіп, тыныс шығаруды жергіліктендіріз. Тыныс гимнастикасы дизартрия, кекештену және басқа да сөйлеу ауытқуларынан зардап шегетін балалармен жүргізіледі. Жылжымалы нерв тыныс алу үрдісіне қатысады, сондықтан жылжымалы нервтің тыныстық ядролары зақымдалған уақытта жұту, дыбыс құралуы, артикуляция ғана емес тыныс алу да бұзылады. Тыныс алу бұлшықеттерінің иннервациясының бұзылуы есебінен сөйлеу тынысы бұзылады. Тыныс ритмі сөйлеудің мағыналық үйлесімділігімен реттелмейді, сөйлеу кезінде ол әдетте жиілейді, жекелеген сөздерді айту кезінде бала үстіртін дем алып, белсенді тыныс шығару қысқарады және үнемі ашық тұратын ауызға қарамастан әдетте мұрын арқылы іске асады [2].

Тыныс алу мен тыныс шығаруды жүзеге асыратын бұлшықеттер жұмысындағы үйлесімсіздік баланың тыныс алу кезінде сөйлеу әрекетін тудырады, бұл тыныстық қозғалыстарды сөзді айту кезінде бақылауды, сонымен қатар, тыныс, фонация және артикуляция арасындағы қоординацияны одан сайын бұзады. Сондықтан логопат балалардың тынысы үстіртін, жиі және артикуляциялық болып келеді.

Ұсынылып отырған дәстүрлі тыныс жаттығуларының жүйесі тыныстың физиологиялық ерекшеліктеріне негізделіп, тыныс алу аппаратын, оның иікемділігін және жұмсақтығын дамтыуға, оның көлемін үлкейтуге т.б. сөйлеу және дыбыс аппаратын (жекелеген дыбыс, буын, сөз және сөйлемдерді айту) сәйкесінше қимыл – қозғалыстармен үйлестіре отырып жаттықтыру арқылы жүзеге асыруға бағытталған [3].

Тыныс аппаратының толық қатысуы арқылы жүзеге асырылатын тыныс – кәдімгі тыныс болып табылады. Ол аралас немесе гормониялық толық деп аталады. Тыныс алу кезінде ауа кезек – кезек төменгі, ортаңғы және жоғарғы өкпе бөліктерін толтырады, ол уақытта ең алдымен қарын ішке тартылады, содан соң кеуде қуысы кеңейіп, жоғары көтеріледі. Осылайша, гормониялық толық тыныс төменгі, ортаңғы және жоғарғы тыныстан тұрады.

Төменгі немесе тыныштандырушы тыныс. Онда өкпенің төменгі бөліктері қатысады. Тыныс алу кезінде қарын ішке тартылап, тыныс шығару кезінде төмен түседі. Кеуде қуысы қимылсыз болады.

Ортаңғы немесе нығайтушы тыныс. Мұнда өкпенің ортаңғы бөліктері қатысады. Тыныс алу кезінде кеуде қуысы кеңейеді, тыныс шығару кезінде тарылады. Қарын қимылсыз болады.