Жазба ескерткіштердегі халық тәрбиесі жобасы, 7 сынып

Ақтөбе облыстық арнайы (түзетім) есту қабілеті бұзылған балалар

мектеп-интернат-колледжі

Жобаның тақырыбы: «Жазба ескерткіштердегі халық тәрбиесі»

Жобаны дайындаған: Хасанов Радмир Саматұлы

6 «ә» класс оқушысы

Жетекшісі: қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі

Айтқалиева Б.И

Ақтөбе

2017-18 оқу жылы

Жобаның тақырыбы: «Жазба ескерткіштердегі халық тәрбиесі»

Жобаны дайындаған: Хасанов Радмир Саматұлы

6 «ә» класс оқушысы

Ақтөбе қаласы, Ақтөбе облыстық арнайы (түзетім) есту қабілеті

бұзылған балалар мектеп-интернат-колледжі

Зерттеудің өзектілігі: Әдеби-көркемдік тәсілдермен өрнектелген көне түркі ескерткіштерінің ерекшеліктерін білу, зерттеу-өскелең ұрпақтың – біздің басты мұратымыз, жазып қалдырар тарихымыз болмақ деп білемін. Жазба мәдениетіміздің бастауы болған өзімізді қызықтырған көне түркі ескерткіштерінің сырына терең үңіле отырып, бұл тақырып төңірегіндегі зерттеу жұмыстарына өз үлесімді қосуды мақсат еттім. Сондықтан да өз зерттеулеріміздің өзектілігі мен қажеттілігін ескере отырып, оның бүгінгі заманда өзекті тақырып болатынына сенім білдіремін. Осыған байланысты көне түркі ескерткіштерінің мәтінімен толық таныса отырып,зерттемекпін.

Зерттеудің мақсаты: Жазба ескерткіштерінің өрісін кеңейту және өткен ұрпақтың тарихи мәдени мұрасын сақтау мен толықтыруды ұғыну, келешек ұрпаққа берер асыл мұрасының тәрбиелік мәнін түсіндіру.Ұрпаққа ұлағат болатын көне түркі ескерткіштерінің тарихын тану, оның тілдік ерекшеліктеріне, рухани мазмұнына лайық баға беру.

Міндеттері:

-Түркі халықтарының тарихи мұралары тарих, мәдениет және тіл тұрғысынан алғанда аса құнды қазына екенін бағалай білу және оны таныта білу;

- өткен ұрпақтың тарихи және мәдени мұрасын сақтау мен толықтыруды ұғыну;

- туған өлкенің маңызды ескерткіштерінің әрқайсысының пайда болу тарихын түсініп жадында сақтай білу.

Зерттеудің кезеңдері:

1.Дайындық кезеңі:Тақырыпты анықтап, мақсатын айқындау,зерттеу әдіс-тәсілдерін меңгеру.

2. Теориялық кезеңі: Зерттеу тақырыбы бойынша әр түрлі ғылыми әдебиеттерді оқу және талдау,қажетті деректерді жинақтау.

3.Қорытынды кезеңі: Алынған нәтижелерді пайдаланып, қорытынды мен ұсыныстарды дайындау,ғылыми жоба қорғау.

Жобаның құрылымы:Жұмыс мақсатына сай құрылған кіріспеден,негізгі бөлімнен, қорытындыдан тұрады. Жұмыс соңында қосымшалар, пайдаланылған әдебиеттер берілген.

Анотация:Көне түркі ескерткіштері- әлемдік мәдениеттің байлығы, елдік пен ерліктің ерекше ескерткіштері, жазба мәдениеттің бастау бұлағы.Көне түркі ескерткіштеріндегі жазу мазмұнының негізгі арқауы – атамекенге, туған елге деген шексіз сүйіспеншілік туын көтеру. Көне түркі ескерткішінің мазмұндық мәнін ашып , зерттеу жұмыстарына сүйене отырып, ондағы жазба ескерткіштеріндегі халық тәрбиесінің алар орнын дәлелдеу.

Кіріспе

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» негізгі идеясы.Елбасының бұл мақаласында қазіргі Қазақстанның басты рухани құндылықтары айқын көрініс тапқан. Бұл – мақала ғана емес, мазмұны терең, ауқымы өте кең, ұлт руханиятын ХХІ ғасыр биігіне көтеретін рухани жаңғыру бағдарлама.

Елбасының ұсынған негізгі идеясы ғылым, білім, мәдениет пен тарихты тұтастай қамтитын ұлттық рухани жаңғыру қазақстан халықының назарына ұсынып, жас ұрпақты патриотизмге, елжандылыққа тәрбиелеуге шақырады.

Тарихты білу, оның бастау алар кезеңдеріне үңілу, бүгінгі күнге қажетін табуға ұмтылу – барлық халықтарға тән дәстүр. Қазақ тілі ғайыптан пайда болған жоқ және оқшау жаратылған тіл емес. Оның шыққан ата-тегі бар. Қазақ тілі түркі тілі деп аталатын алып бәйтеректің аса бір ірі тармағына жатады. VІ-VІІІ ғасырларда біз бүгінде дүние жүзінде түркілерден тараған қырықтан астам ұлт болса, солардың барлығын бір ғана атаумен «түркілер» деп атаған. Сол кезде бабаларымыз Түркі қағанатын құрған. Әлемдегі өзге халықтар сияқты, түркі халықтарының да –өзіне тән қалыптасу, даму тарихы бар. Ешбір тайпа, халық және ұлт тарихсыз болмайтыны белгілі. Әрбір халық ұлт болып қалыптасу үшін талай тарихи кезеңдерді басынан өткізеді.Түркі тайпалары халық ретінде біздің дәуіріміздің VІ ғасырында дүние жүзіне белгілі бола бастады. Түркі тайпалары туралы құнды деректерді, әсіресе, Батыс Еуропадағы Византия материалдарынан көбірек кездестіруге болады. Сонымен бірге түркі халықтары жөніндегі қыруар мәліметтерді біз сол түркі тайпаларының өшпес мұрасы – өздері жасаған жазба нұсқалар арқылы да біле аламыз. Мұндай жазба нұсқалар түркі халықтары үшін баға жетпес тарихи және мәдени ескерткіш болып табылады. Қазір Күл

І. Көне жазба ескерткіштер

Ертеде қағаз болмағандықтан,біздің бабаларымыз өздерінің «сына жазуларын» күміс ыдысқа, ағаш тақталарға,беті тегіс үлкен тас кесектеріне жазған.Әсіресе,осы тас тақталардағы бәрінен де жақсы сақталған.Олар Орхон және Енесей өзендерінің маңынан табылды.

VI-IX ғасырларда Түрік қағанаттары өмір сүрген кезеңде таңбаланған сына жазулы жазбалар- көне түркі әдебиетінің әлемге белгілі ең байырғы мәнді шығармалары.

Тасқа қашалған дастандар түркілердің аса ірі әскербасылары мен билеушілері Күлтегін мен Білге қағанның өмірі мен күресі жайында, данагөй Тоныкөк жайында баян етеді.

Орхон-Енисей жазбалары XVIII ғасырда табылып,оны зерттеу,оқу сол кездерде басталды.Көне түркілердің руна жазуын (қазақ таңбаларына өте ұқсас) ең алғаш рет 1893 жылы дат ғалымы Вильгельм Томсен оқыды.

Тоныкөк

Түркі қағандарының ұлы кеңесшісі Тоныкөк ірі билікке иеленген. Маңызды мемлекеттік істерді шешіп, үлкен жауынгерлік жорықтарды басқарған.Көне жазбаларда Тоныкөктің қытай білімін алып,шығыс дипломатиясының қыр-сырын жете меңгергені жайлы айтылады. Көшпелі өмірді аса құрметтейтін Тоныкөк түркі халқына және оның билеушілеріне сенімді де адал қызмет еткен.Тоныкөк ұзақ өмір сүрген.Оның гранитке қашалып жазылған…