Зиянды темекі өнімдерінің тірі ағзаларға әсері

Ақмола облысы

Зеренді ауданы

« М. Ғабдуллин атындағы жалпы білім беретін орта мектеп» КММ

Бағыты: Салауатты өмір салты және білім

Секция: Химия

Тақырыбы:

"Зиянды темекі өнімдерінің тірі ағзаларға әсері "

Авторы: Жанбек Анель

« М. Ғабдуллин атындағы

жалпы білім беретін

орта мектеп» КММ

10 «а» сынып оқушысы

Жетекшісі: Касымов Кенжегали Науканбаевич

« М. Ғабдуллин атындағы

жалпы білім беретін

орта мектеп» КММ

бірінші санатты

пән мұғалімі

Аннотация

Зерттеу тақырыбы: "Зиянды темекі өнімдерінің тірі ағзаларға әсері "

Зерттеу мақсаты: Темекі өнімдерінің тірі организмдерге тигізетін әсерін зерттеу.

Зерттеудің міндеттері –

Қоғамның әлеуметтік мәселесі ретінде темекі шегу туралы

Темекі түтінінің құрамы және темекі шегудің адам ағзасына әсері туралы.

8-11 сынып оқушылары арасында оқушылардың темекі шегуге деген көзқарасын анықтау.

Эксперимент негізінде темекі түтінінің жәндіктер мен өсімдік организмдеріне, сондай-ақ адамның зат алмасуына әсерін зерттеу.

Темекі түтінінің ерітіндісінде фенолдар мен альдегидтерді, күтпеген қосылыстарды, алкалоидтарды, циан сутегін табу бойынша тәжірибе жүргізу.

Зерттеу нысаны: темекі, темекі түтіні, темекі фильтрі.

Зерттеу әдістері: 1) сауалнама; 2) эксперимент.

Зерттеу кезеңдері: 1) осы тақырып бойынша әдебиеттерді зерттеу; 2) сауалнама; 3) биологиялық және химиялық тәжірибелер

Мазмұны

1. Кіріспе.

2. Негізгі бөлім.

Теориялық негіздеу, талдау әдебиет.

Темекі шегу – әлеуметтік проблема.

Темекі түтінінің құрамы .

Жасөспірім және темекі.

Практикалық жұмыстың кезеңдері.

Сауалнама және оны талдау.

3. Қорытынды.

4. Қосымша.

5. Рецензия

I Кіріспе

Ұлы ойшыл Сократқа кезіңде мынадай сұрақ қойылыпты: «Адамға өмірде не қымбаттырақ байлық па, әлде атақ па?» депті. Сонда Сократ «Байлық та, атақ та, даңқ та адамды шын бақытты ете алмайды. Дені сау кедей, ауру патшадан бақыттырақ» деп жауап беріпті. Яғни адам бақытты болу үшін оған денсаулық керек, ал денсаулықтың кепілі салауаттылық.

Қазақстан азаматтарының денсаулығын нығайту, салауатты өмір салтын қалыптастыру туралы Елбасының жолдауын егемендіктің кілтін ұстар жастардың болашағына апаратын сүрлеу десе де болады. Халықтың денсаулығы – ел дамуының аса маңызды тұтқасы, болашағымыздың кепілі. Жастар – болашағымыздың алтын тірегі. Бүкіл адамзаттық мәнге ие болған салауатты өмір салтына байланысты құндылықтар – адам баласы қанша өмір сүрсе де ешбір ескірмейтін, қадір – қасиетін, қажеттілігін жоғалтпайтын, тозбайтын байлық.

Қазіргі уақыттағы әлеуметтік – экономикалық жағдай, тіршілік деңгейінің құлдырауы және экологиялық қолайсыздық Қазақстан Республикасының бүкіл халқына, әсіресе, өскелең ұрпақтың денсаулығына кері әсерін тигізіп отырғаны даусыз. Осыған байланысты егеменді еліміз жан – жақты дамыған, денсаулығы мықты, салауатты өмір салтын мұрат тұтқан дара тұлғаларды тәрбиелеуді басты мақсат етіп қойған.

«Дені сау – адам табиғаттың ең қымбат жемісі» деп тегін айтылмаған. Қазіргі қоғамымызда халықтың табиғи өсімі төмендеп, сырқаттанушылық және өлім – жітім деңгейі арта түсті. Балалар мен жастардың денсаулығына қауіп тудырушы факторлар: темекі тарту, ішімдік ішу, есірткі құмарлық және улы заттарға әуестік, адамгершілікке жат мінез – құлық кеңінен етек алып келеді.

Темекі – әлемде кеңінен белгілі, халық арасына кең тараған зат. Темекі шегу, ішімдік сияқты адамға және адамзатқа тікелей қажет зат та емес, бірақ, жалпы алғанда, 7 жастан 80 жасқа дейінгі еркектердің 40-тан 80 пайызына дейін пайдаланады екен. Әйелдер арасында да денсаулығын күтпей, темекі шегетіндер де аз емес көрінеді.

Зерттеулер көрсеткендей, темекі – жасұнық, көміртек, акалойд, эфир майынан және олардың арақатынасы өсіру технологиясына, климатқа, топырақтың құрамына байланысты басқа химиялық элементтерден тұратын өсімдік жапырағы. Темекіні құрайтын заттардың ішінде, олардың саны 70-тен 300-ге дейін жетеді, құрамында адамның денсаулығына кері әсер ететіндер: никотин, анабазин, оксид, мышьяк оксиді, синильді қышқыл, эфир майы. Сонымен қатар темекіге үйреніп қалу механизмі түтін бөліктерінің фармакологиялық және улағыш қасиеттеріне байланысты. Оны ішке жібергеннен кейін, 2-3 минуттан соң, никотин ми жасушаларына (клеткаларына) енеді де, олардың белсенділігін біраз арттырады, жүйке импульстерінің берілуін тездетеді және шығаруға септігін тигізеді және адам оған тез үйреніп қалады. Дегенмен, никотин мен көмірқышқыл газына жауап ретінде ағза адреналин мен ацетилхолин бөліп шығарады. Шын мәнінде, мұндай түсіндірулер шындыққа онша жанаспайды, қайта шатасулық пен темекі шегудің «есірткілік» төңірегінде басы артық пайымдаулар туғызады.

Біріншісі де, екіншісі де күдік пен алдауға деген саңылаулар қалдырып,

бұл зұлымдықпен күреске еш септігін тигізбейді.

Дүние жүзіндегі ер адамдардың 65 пайызы, әйелдердің 25 пайызы темекі шегушілер. Темекіні үзбей тартқан ер адамдардың 17 пайызы темекіні 8-9 жастан бастап тартқандар. Жас өспірімдердің 26 пайызы жолдастарының әсерімен, 40 пайызы қызықтап, 17 пайызы үлкендердің қолдауымен темекі шегеді. Жас өспірім шылымқорлардың 80 пайызының әке- шешелері темекі шегетіндер. Темекі шегуші қыздарға келсек: олардың көбі басқалардың назарын өздеріне аудару үшін, сәнді көріну үшін, ешкімге тәуелсіз еместігін, өзіне- өзі сенімді екенін көрсету үшін шегеді екен. Бұрындары темекі шегуші әйелдер өте аз кездессе, қазір 16-17 жастағы қанша жігіт темекі шексе, сонша қыз темекі шегеді. Қазақ «Ауру қалса да, әдет қалмайды» деп айтады. Темекі шегетін балалардың 80 пайызы бұл әдеттен арыла алмайды. Ал екі сигарет тартқан жас өспірімдердің 70 пайызы тұрақты шылымқроға айналады екен. Қандай жағдай болсын, уландырушы заттарды шамадан тыс пайдалану өлімге әкеп соғатыны белгілі, темекі шегуді де токсикаманияның бір түрі деп қарауға болады. Темекі шегушілер кәріліктен өлмейді деп нық сеніммен айтуға болады, темекі адам өмірін абсолютті түрде сау адам болса да 10-20 жылға қысқартады.

Н.Ә.Назарбаев дәрігерлер мен провизорлардың съезінде сөйлеген сөзінде: «Халықтың денсаулығы – ел дамуының аса маңызды тұтқасы, болашағымыздың кепілі» деп айрықша атап өтті. Сонымен қатар, келешекте атқарылатын істердің басты стратегиялық бағыттарын да атап көрсетті:

— балалр мен жасөспірімдердің денсаулығына айрықша көңіл бөлу;

— халықты қол жетерлік және сапалы медициналық көмекпен қамтамасыз ету;

— отандық медицина ғылымын дамыту.

Салауатты өмір салтына денешынықтыру, спорт, дене тәрбиесі, туризм, халықаралық туризм, табиғатқа серуен, таза ауада жүру жатады. Кешкі тамқатан соң таза ауада бір – екі сағат серуен құрып, ұйықтаудың маңызы зор. Ұйқы 7 – 8 сағаттан кем болмауы тиіс. Барлық кезде тамақты жаңадан дайындап ішкен дұрыс. Алланың табиғатты адам үшін жаратқанын және парыз еткенін, тіршілігін, қажетіне дұрыс пайдалануды, денсаулығына зиян келмейтін жағдайда болуын қадағалауды салауатты өмір салты деп ұққанымыз жөн.

Адам денсаулығына зиян тигізетін жат әдеттерден аулақ болғанымыз абзал. Арақтың орнына қымыз бен шұбат ішу, темекі тартудың орнына таза ауада көбірек жүру, имандылық жолына түсу, жылына бір келетін оразаны тұтып, оның тәртібін сақтаған дұрыс. Біздің пікірімізше, халық денсаулығы тек медицина қызметкерлерінің кәсіби тірлігі ғана емес, бүкіл қоғамның тұтас денсаулық сақтауға және нығайтуға арналған үйлескен іс-қимыл әрекеттерінің жемісі екенін баршамыз ұғынуға тиіспіз. Сонда ғана қоршаған ортаны сақтай отырып, таза су ішіп, дұрыс тамақтанып, иманды және салауатты өмір салтын тұрақты қалыптастырсақ қана болашақтың жарқын болары шүбәсіз.

II Негізгі бөлім

Темекінің отаны – Америка. Темекі алқа тұқымдастар класына жатады. Бұл тұқымдастың 66 түрі бар, оның 45-і Америкада, ал 21 түрі Австралия мен Полинезияда өседі. Қазақстанда темекінің 3түрі өседі. Ол бір жылдық шөп, гүлдері түтікше тәріздес, насекомдар арқылы және өздігінен тозаңданады. Жапырақтары кезектесіп өседі. Дәні қауашақ ішіне орналасқан ұсақ тұқымдар. Бір грамында 10000 тұқым болады. Өсімдікте басқада улы алколоидтар бар. Темекінің жабайы түрі өсетін жерлерде оның жапырағын жеген малдар уланып, қырылып қалады. Мәдени және дәрілік өсімдік ретінде тараған темекі қазір 120 елде өсіріледі. Одан жылына 12,6 млрд сигарет экспортқа шығарылады, 3 млрд сигарет басқа елден алынады. Темекі көшет арқылы өседі. Жапырақтары қолмен жиналып, бауланып кептіріледі. Ал Қазақстанда жылына 9 мың тонна темекі өсіріледі. Аздап кебе бастағанда жапырақтары сарғайып, өзіне тән иіс шығара бастайды. Темекі жапырағынан лимон қышқылы, РР витаминін никотин- сульфат жасап, ауыл шаруашылығы зиянкестеріне қарсы қолданады. 2002жылы шілденің 10 күні Қазақстан Республикасының Президенті қол қойған «Темекі шегушіліктің алдын алу және оны шектеу туралы» Заң шықты.

Темекі шегу қоғамның темекі шегетін және темекі шекпейтін бөлігі үшін де әлеуметтік проблема болып табылады. Темекі шегетін адамдар үшін – темекі шегуді тастаудың, темекі шекпейтіндер үшін — темекі шегетін қоғамның әсерін болдырмаудың және олардың әдетін жұқтырмаудың, сондай-ақ темекі шегу өнімдерінен өз денсаулығын сақтаудың проблемасы болып табылады. Темекі шегушілер шығаратын түтінге кіретін заттар темекі шекпейтін адамдарға қауіпті. Егер бұл мәселені жеке әлеуметтік топ аясында қарайтын болсақ, онда ең өзекті мәселелердің бірі орта мектеп оқушыларының ортасында болады.

Темекі түтінінің құрамы. Темекі тарту кезінде темекінің қызған басының температурасы 60 градусқа дейін жетеді. Мұндай термиялық жағдайларда темекі мен папиросты қағазды жағу жүреді, бұл ретте 200 - ге жуық зиянды заттар пайда болады, оның ішінде: көміртек тотығы - СО, күйе - С, бензопирен - C20H12, құмырсқа қышқылы - HCOH, синиль қышқылы - HCN, мышьяк - As, аммиак - NH3, күкіртті сутегі - H2S, ацетилен-C2H2, радиоактивті элементтер. Темекіде әдетте бірнеше миллиграмм никотин бар. Темекі шегушілер ағзаны никотиннің белгілі бір дозасын алуға тырысады, онда қажетті психологиялық әсерге қол жеткізіледі: күш-жігердің төгілу сезімі, кейбір тыныштандыру сезімі байқалады.

Көміртек оксиді (II) немесе улы газ (СО), қанның тыныс алу пигментін - гемоглобин жабысуының қасиеті бар. Бұл ретте пайда болатын карбоксигемоглобин оттегіні тасымалдауға қабілетсіз; нәтижесінде тыныс алу процестері бұзылады. Темекінің бір қорабын тартқан кезде адам ағзаға 400 миллилитрден астам улы газ енгізеді, нәтижесінде қандағы карбоксигемоглобиннің концентрациясы 7-10 пайызға дейін өседі. Осылайша, темекі шегушінің барлық органдары мен жүйелері үнемі оттекті қажет етіп отырады.

Темекі шегетіндерге темекі түтінінің құрамын және оның құрамдас бөліктерін білу пайдалы.

Темекі шегудің адам ағзасына әсері.

Адам ең алғаш темекіні колға алып тартқан кезде, ол темекінің мүмкін болатын ауыр зардаптары туралы ойланбайды. Темекі шегуге қашан барады? Негізінен мектеп жасында. 14, 17 және 19 жастағылар жатады. Темекі шегетіндер санының шамалы төмендеуі 25 жастан кейін байқалады. Жоғарыда айтылғандай, никотин – темекі шегушінің тәуелділігін тез қалыптастыратын есірткілік зат. Темекі түтінінен никотин қанға өтеді, соның салдарынан жүрек жиі соғады және қан қысымы жоғарылайды. Жүйке жүйесін темекіге дағдыландырып, адамды естен тандыратындай әсер береді. Көміртек тотығы–иіссіз және дәмсіз улы газ. Оның барын адам сезбейді. Ол қандағы гемоглобинмен араласып, оттегін ығыстырып шығарады. Ішкі мүшелер мен ұлпалар оттегіне тапшы болу себебінен, жүрек-қан тамыр аурулары және қан айналымындағы өзгерістер пайда болады. Бензипрен – бұл темекі түтініндегі химиялық заттарға жатады, сондықтан обыр ауруларына әкеліп соқтырады.…